Pedro de Xesus. USTADIN EVİNDƏ BAYRAM

Qaçmağın elə üsulu var ki, daha çox axtarışa bənzəyir.

Viktor Hüqo

Bu gün sənin məclisinə rəng qatmaq ləzzəti və xoşbəxtliyi mənə nəsib olacaq, Ustad. Mən bilirəm ki, bəzən sən ümumiyyətlə nə isə bişirməkdən vaz keçirsən, aclığını da dünənki şamın qalıqları ilə öldürürsən. Mən bilirəm ki, yemək hazırlamaq sənin üçün bayramdır; əks təqdirdə sənin əlin soyuyur. Bayram isə, Ustad, onu tələb edir ki, başqalarının qarşılıqlı istəyi olsun, yaxud onlar bu istəyin olduğunu düşünsünlər, ya da özlərini belə göstərsinlər, – istəyin dərəcələrindən səndən yaxşı başı çıxan çətin tapılar.
Bayram onu tələb edir ki, qonaqlar gərgin halda kətillərdə otursunlar və ombalarını bir-birinə toxunduraraq, əllərini aşağı uzadıb yekə boşqabdakı qızarmış kartofdan yesinlər – sənin menyunda bu, yüngül qəlyanaltıdır, sadəcə gözün qurdunu öldürməkdir.

Bayram onu diktə edir ki, sən a la ville roi çolpa üçün hazırladığın sousu bir an da gözdən qoymayasan, amma həm də gözaltı baxıb Qırsaqqızın Kamaqueydə doğulub boya-başa çatdığını və adının Əzələ olduğunu söyləyən kəsin şalvarının qabağını necə açdığını görəsən. Sən ağzına bir qaşıq düyü qoyub əmin olursan: düyü hazırdır, Qırsaqqız isə o an diz çökmüş halda az qala boğulur. Sənin çox qəşəng bayramın var, Ustad: yetişmiş pomidorları təqribən bir boyda dairələrlə kəsmək, xırda-xırda doğranmış kələmin, yaşıl bibər zolaqlarının və səhranın tozu kimi narıncı kökün rəng uyğunluğundan ləzzət almaq; sən kökü həzz ala-ala sürtkəcdən keçirir və onu bu əlvan kompozisiyanın üstünə səpməyin zərif sevincindən məmnunluq duyursan.
Bolluq-bərəkət rəmzi olan masanı – üstünə ilahi azuqə düzülmüş masanı, – təsəvvür etməyin özü artıq bayramdır. Sənin istedadın, sənin fədakarlığın sayəsində firavanlıqdan xəbər verən piyalə və boşqablar sehrli bir tərzdə işıq saçır. Və hər bayramın da öz bayramı var, Ustad, – bu məqamda məclis özünün əsas mənasını kəsb etməyə başlayır. Kərə yağı saatında.
Sən soyuducudan elə bu gün süddən aldığın, dondurulmuş qaymaqla dolu qabı götürürsən. Bu, bir işarədir. Sən deyirsən ki, təmiz qaymaqdır, Holstin cinsli inəyin südündən alınıb; qonaqlar isə kətillərdən durub böyük çarpayının üstündə otururlar; qapıya yaxın olan balaca çarpayı isə səninkidir. Sən qaymağı çalmaq üçün qaşıq və bardaq götürüb öz çarpayına əyləşirsən.
Ah, Ustad, dünyada özün kərə yağı düzəltməkdən ləzzətli və sirli bir şey yoxdur.
Ağ inadkar kütləni yumşaltmaq. Elə etmək ki, ram olmuş, dübür-dübür maddə yenidən bərkisin və taleyi ilə barışmaqdan əl çəksin. Rəhm etməmək, müqaviməti sındırmaq; kütlənin içindən öz ilkin ağlığı ilə vidalaşıb sarı rəngə çalmağa başlayan maye fışqırana qədər əzmək. Ağlığın getməsi sənin təmizlik yanğını soyutmayıbmış kimi, su əlavə edib kütləni yumaq, hər şeyi axıra qədər sıxıb çıxaranadək yenə, yenə, yenə də istəmək.
Sənin işin – yağ çalmaqdır, Ustad. Dünyada özün kərə yağı düzəltməkdən ləzzətli və sirli bir şey yoxdur.
Beləliklə, otur və çal. Yağı bir haldan başqasına keçir və bunu ritmik şəkildə, Qırsaqqızla Əzələnin ritmini təkrarlayaraq, elə.
Qırsaqqız çarpayının yanında əyilir. Sağ əlini çarpayının qırağına söykəyir, sol əli ilə yanını aralayır. Əzələnin hələ tam durmamış Həyatının Mənası birdən, elə bil sehrbazlıq edərək, deşiyə baş vurur. Üzündə anlaşılmaz bir ifadə olan Qırsaqqız dalabadal həmlələrə məruz qalır. Başını aşağı salıb gözlərini qıyaraq, şirin sözlərin əbədi çeşidini dilə gətirir: “Səninki ən böyükdür”, “Səninki ən yaxşıdır”, “Ah, mənim erkəyim”, “Əzizim, mən həmişəlik səninəm”.
Əzələ öz Həyatının Mənasının necə hərəkət etməsinə baxmaqdan ləzzət alır.
Heç kim, hətta sən də, ey Ustad, qaymağın yağa çevrilməsinin mistik sirlərini duymur. Sən çalmaq prosesinin qanunauyğunluqlarına əmin bir şəkildə, avtomat kimi, qaşıqla işləyirsən və bir an belə rahatlıq vermədiyin bu konkret və unikal qaymaqların fərdi xüsusiyyətlərini vecinə almırsan.
Qırsaqqız Əzələni özünəvurğunluq aləmindən ayırır və ayrı bir poza təklif edir. O, razılaşıb Mənanı çıxarır. Çarpayının küncündə oturub arxaya uzanır ki, Qırsaqqız dili ilə Mənanı öz ifrazatından təmizləsin, sonra da sorsun – qoy o gah görünsün, gah da itsin; Əzələ özü isə təsadüfən əlinə keçən və qeyri-iradi ikiyə qatladığı balışı başının altına qoyaraq, bu mənzərədən ləzzət almağa başlayır.
Lakin tezliklə Əzələyə darıxdırıcı olur: Qırsaqqız Mənanı bütünlüklə udub və yalnız bu acgözün gur saçlarının eynən Parkinson xəstəliyində olduğu kimi yeknəsəq titrəməsi görünür. Yaxşısı budur ki, Qırsaqqıza axıradək ağzına almamağı, yalnız belə görüntü yaratmağı əmr etsin. Onda Əzələnin nəzərləri möcüzədən həzz alar: onun Mənası gah ölümə, gah dirilməyə yaxın olar; ölüm, dirilmə, yenə ölüm, yenə dirilmə – hadisələrin bu növbələşməsi vasitəsi ilə Tanrı kəşf edilir.
Dünyada özün yağ düzəltməkdən sirli və ləzzətli bir şey yoxdur, Ustad. Heç nə o anla müqayisəyə gəlməz ki, sən baxmadan belə (sən baxmaya da bilərsən), öz təcrübəli və həssas əlinlə duyursan: çevrilmə indicə baş verəcək, daha bir hərəkət edən kimi o şirə, o mübarək maye kasaya töküləcək.
Elə isə, dayan, Ustad. Əzələ tələb edir ki, Qırsaqqız onun üstünə otursun; Qırsaqqız təzədən çevrilib özünü Mənaya keçirir və elə göstərir ki, guya o, böyük olduğu üçün bu iş alınmır və beləcə Əzəzləyə təlqin edir: Qırsaqqız qayka kimi ona bağlanır və o da bolt kimi ona yiyələnir, qoy qətiyyən şübhəsi olmasın. Ustad, səndən fərqli olaraq, Qırsaqqız dayana bilmir. Gözlərini qıyır, başını aşağı salır, qolları gərilir. Atılıb-düşür, əyilir, qıvrılır. Onun yumşalmış cinsiyyət üzvündən qatı ağ maye axaraq, döşəməyə tökülür.
O dayana bilməz, Ustad. O davam etdirməlidir, hərçənd o, büsbütün yumşalıb, hər həmlədən sonra özünün daha çox yumşaldığını və kənarlaşdığını hiss edir və anlaşılmaz bir acıq – ya acıq, ya da qızğınlıq, – bəzən onun qulağına pıçıldayır: “Dayan, bəsdir”.
Amma indi artıq o heç bir vəchlə dayanmaz. Onun apofeozu başlayır: o ağlamsınır, şirin sözlər çeşidini yeni pafosla bəyan edir; Əzələyə yalvarır: “Vur məni. Öldür məni”. Əzələ özünü elə göstərir ki, guya heç nə anlamır, – bilir ki, bu yalvarışlarla o, hiyləgərcəsinə onu qurtarmağa təhrik edir. Qırsaqqız məharətlə, incə şəkildə titrəyir; təkidlə deyir: “Məni əldən buraxma, əzişdir, islat məni, mənim erkəyim, ah, sox mənə, qoy ölüm, əzizim, öldür məni, bircə arzum var – səninki içimdə olarkən ölmək”.
Boltun beyni dumanlanır. Dirsəklənib yumruğu ilə onun ombasına vurur – “Qurtar oyunbazlığı, qancıq” – ki, səsini kəssin. Qayka isə – “Ah, anacan, kaş görəydin, əziz anam, ərim məni necə əzişdirir” – əzabkeş görkəmində ikiqat olur – “Ah, anacan” – əllərini döşəməyə söykəyib akrobat kimi qıvrılaraq dayanır, onu da dayanmağa vadar edir. “Yenə, yenə, azdır, yenə vur məni, Əzələ, qoy anam görsün ki, ərim məni necə çırpır, oy, çırpır və şapalaqlayır”.
Əzələ arxası üstə uzanıb cibindən siqaret çıxarır, yandırıb dikəlir. Acıqlı və amansız bir şəkildə – onun daha özündən ləzzət almağa halı yoxdur, həvəsi qaçıb – itaət göstərir: quduzlaşmış kimi Qırsaqqıza daxil olur və hər hərəkətində onun kürəyini yandırır.
Ustad, dünyada heç nə sənin arzuladığın şeylə müqayisəyə gəlməz: sən əlindəki qaşıqla sonuncu dəfə kütlənin üstünə basırsan və budur, yorğunluq və sevinc parlayan üzdə dişlər ağarır; eyni təntənəli mimika ilə Qırsaqqız – onun kirpikləri yaşla doludur, bədəni tərləyib, taqətdən düşüb, elə bu saat qalmaqal salmağa hazırdır – o dünyadan gələn səslə Əzələdən tələb edir: “Mənim üçün uşaq, uşaq düzəlt”.
Əzələ kənara çəkilb Qırsaqqızı itələyir; o, üstünə qurğuşun töküblərmiş kimi əldən-dildən düşmüş halda döşəməyə sərilir. Əzələ yalın ayağı ilə onu itələyərək, döşəmədə öz istəyinə uyğun şəkildə uzadır: o, yandırdığı kürəyi bütünlüklə görmək, Mənanı sıxıb sağmaq, yanıqların üstünə səpələnən şeyə baxmaq istəyir: bu, onun öz mayesidir, onun, yalnız onun Təcəllasıdır.
Ustad, sənin işin yağ çalmaqdır; kasadakı mayeyə baxıb yüzüncü dəfə əmin olmaqdır ki, ağlıq saralıb, lombalar da əriyib. Sən heç nə demədən əlinlə hamamın qapısını göstərirsən – yəni, gedin yuyunun, özün isə – qonaq otağı-mətbəxdə – yağın üstünə su töküb əndərirsən, yenə töküb əndərirsən, elə bil ağlığın getməsi sənin təmizlik istəyini qane etməyib.
Qonaqlar yuyunduqdan sonra sən süfrə açıb bütün boşqab və piyalələri masaya düzəcəksən. Mən bilirəm ki, yemək hazırlamaq sənin üçün bayramdır; əks təqdirdə sən bununla məşğul olmazdın. Bayram isə, Ustad, tələb edir ki, başqalarının – Qırsaqqız və Əzələnin – qarşılıqlı istəyi olsun, yaxud onlar bu istəyin olduğunu düşünsünlər, ya da özlərini belə göstərsinlər.
Nuş olsun!

Ruscadan tərcümə edən: Mübariz Cəfərli

Davamı

Cavanşir Yusifli. MƏQAMI TUTAN ROMAN

Mübariz Cəfərlinin “Bərpaçı” romanı 2010-cu ildə “Azərbaycan” jurnalının 12-ci sayında çap edilib. Mən onu bir təsadüf nəticəsində gördüm və oxudum. Təəccübləndim ki, niyə bu roman indiyə kimi heç kəsin diqqətini cəlb eləməyib. Sual verilən kimi, cümlənin sonundakı sual işarəsi qopub yerə düşür, bizim ədəbi aləmin rəngbərəng “moderatorlar”ı başqa nəsnələr axtarışındadırlar və özlərini elə aparırlar ki, guya bu əsərləri məhz onlar sifariş verib yazdırıblar.
Nə isə. Fikrimcə bu romanda çoxlarının axtarmadığı şeylər var, məsələn, yenə fikrimcə, MKM-yə təqdim edilsəydi, ilk oxunuşdan kənara atılardı, baxmayaraq ki, bu əsəri oxumaq MKM mütəxəssisi olmaqdan az məsuliyyət tələb etmir.
Cəfərlinin romanı, fikrimcə, son bir neçə on ildə mənim oxuduğum ən yaxşı nəsr nümunəsidir. Hər şeydən öncə daxili planı, mükəmməl süjet strukturu və kompozisiya həlli ilə. Əsərin poetik strukturu, gözümüzün aldığı mətləb(lərin) bədii həlli onu son illər dünyada çap edilən ən mükəmməl əsərlərlə müqayisə etməyə imkan verir.
Dünyadan bu məmləkətə ədəbi xəbərlərin səsi bir az uğultu qarışıq gəlir və məncə, o hadisələr qeyri-professional formada hallandırılır, ən adi, sıradan nəsr nümunələri bir də görürsən ki, əsl şedevr kimi qələmə verilir. Yaxud bizdə: haqqında bəhs edilməyə ədəbi ləyaqəti çatmayan əsərləri birbaşa müzakirə mövqeyində nümayiş etdirirlər. Düzdür, hərəkət, özü də hər şeyin donduğu bir məmləkətdə hərəkət qıcıqla, qaşınmayan yerdən qan çıxarmaqla yaradıla bilər, ancaq hərəkət, dinamika əvəzinə onların ilğımı məncə artıq hər kəsi bezdirib.
Əvvəla, onu qeyd edim ki, roman nasirin uzun illər gərgin axtarışlarının bəhrəsidir, 2004-cü ildən başlayaraq yazılmağa başlanan əsərin fabulasında elə xətlər var ki, Mübariz onlardan birini inkişaf etdirib bu günlərin “qaçaraq” romanlarından birini ortaya qoya bilərdi. Müəllif bədii mətnlə ifadə etmək istədiyi ideyaların hansı tutuma və sanbala malik olduğunun fərqindədir, məhz bu amil mətndə zahirən hiss edilməyən mürəkkəb strukturun oyanmasına (-!) gətirib çıxarıb. “Bədii həllin ən uğurlu cəhəti hansıdır,” – soruşduqda birmənalı cavab özünü qəti şəkildə doğrultmur, yəni əgər desək ki, o, dünya və axirət, Allah və şeytan, xeyir və şər ... haqqında, bu mövzuların nüvəsindən keçməklə yazılıb, yaxud bu mövzuların qarışıb çarpazlaşdığı məqamdan dünyaya gəlib, – şübhəsiz ki, böyük yanlışlığa yol vermiş olarıq. Çünki az qala mövhümi dünyanın olayları müəllif tərəfindən ciddi və real şəkildə, bəlkə də bütün çılpaqlığı ilə, həm də bu günün, bəlkə elə bütün zamanların insan mənzərələri ilə təmasda rəsm edilib. Ən xəyali, yaxud, belə deyək, təxəyyülün belə çatmadığı olaylar görürsən ki, həyatın dibindən güclə sızıb gələn səslə təsvir edilir, sözün səslə göstərilməsi mətnə xüsusi kolorit aşılayır, bu kontrast – əhvalatın qeyri-reallığı və təsvirin inandırıcılığı səni məcbur edir ki, müəllifə özün kimi inanasan, yaxud ömrünü onun cızdığı hadisə trayektoriyasında yaşayasan. Mətndə təhkiyə axarı elədir ki, sanki hadisə bir neçə nağılçı tərəfindən nəql edilir və kənarda dayanan nağılçılar arasındakı kəskin mübahisənin həniri güclə sənə çatmaq istəyir. Ancaq təhkiyə üzərindəki müxtəlif dillər, onların çulğaşması, mübahisəsi, bu hadisələrin kəsişməsindən hasil olan ironiya, şantaj, kollaj ... stixiyası mətnin dərinlik ölçüsünü artırır, onun içinə qatılan münasibətlərin, olay və təsvirlərin maqnit sahəsinə düşmüş kimi konsentrasiyaya meyllənməsi mətnin oxunuşunu çətinləşdirsə də, yeni, kəsilməyən perspektivlər doğurur.
Bu qısa qeydlərdə romanın planından və kompozisiyasından bəhs etmək fikrimizcə yerinə düşərdi. Əsərin məzmununu və oradakı ideyaları maraqlı və cazibəli edən, heç şübhəsiz ki, onun daxili planıdır. Bu mənada hər bir roman sadə, tanış, hər gün işlədilən sözün yenidən, yeni biçimdə dünyaya gəlməsidir. Mətn, bəri başdan deyək ki, bir neçə əks məzmunlu və mənalı hadisə strukturunun qarşılaşması və qarşılaşdırılması üzərində qurulub – Abdullanın çağrılması və ölmədən cənnətə düşmək istəyən cavan oğlanın aparılması, sonra: söz-anlamların əsər mətnində transformasiyaya uğraması (cavan oğlanın düşdüyü cənnət şəkilcə, təsvir baxımından cənnətdir, onun mahiyyətini hər kəs özü istədiyi formada anlamaqda sərbəstdir), real gerçəklikdə baş verən olayların o cavan oğlanın düşdüyü aləmlə paralelləşməsi, daha doğrusu cənnətin bu dünyaya bənzəyişi və sair. Ən maraqlısı və tapıntı səviyyəsində boy göstərən olay isə dünyanın, ümumən mövcudluğun mənası haqqında mətndən yeni mənaların doğmasıdır və təqdim edilən mətnin yeni mətnlər doğurmasıdır. İndi hər gün yazılan nəsr əsərlərindən fərqli olaraq bu nümunədə “müəllif izahı” – beyində, fikirdə tutulan ideyaların bədii həlli yerinə onlar haqqında moizə oxumaq xəstəliyi yoxdur. Diqqət yetirsəniz, Abdulla obrazı üzərindəki ştrixlər (fərdi, özümlü) azdır, barmaqla sayılacaq dərəcədə azdır, ancaq bu xəsis ştrixlər də (bir-iki sual və onların tapılmayan cavabı...) onun əslində nəyin ovunda olduğunu dolğun şəkildə göstərə bilir. Mətnin qurulma prinsipi, bir sözlə, təhkiyə və kompozisiya poetikası da orijinal və mükəmməldir. Burada təhkiyə boyu ibrətamiz əhvalatların nəql edilməsi sadəcə “hadisəni yeritmək” məqsədini güdmür, daha dərin mənalara baş vurmaq, dərinə getmək və elə bir nöqtəyə yetişmək ki, bu, sənə dünyadan, yer kürəsinin divarlarından aşmağa imkan versin. Mövcud qaydalar, mövcud mənalar, yaxşı ilə pis, xeyirlə-şər arasında trayektoriya cızan mənaların sərhədini keçən kimi dönüb bu dünyaya nəzər yetirmək maraqlı və gözlənilməz olduğu qədər də əzablıdır. Amma, necə deyərlər, hələlik ömür, həyat davam edir, hər kəs öz işindədir, tanrıdan aldığını bahasına satmaqdadır və bir ləhzə bunun fərqinə varmaq ağlının ucundan belə keçirmir. Əzəmətlə Ələkbərin dramı mətnin içinə atılan mənaların son ifadə imkanlarının göründüyü, həyatla bağlı ümidlərin qəhr olduğu və bəzən həyatın, insan ömrünün nələrdən, hansı çirkin olaylardan güc alıb dirəndiyi məqamdır. Mərhəməti və həyasızlığı, çirkinliyi ən qatı, ifrat dərəcədə daşıyan insan əslində “bərpa materialı” deyil öz-özünü quran nəsnənin öz-özünü dağıtması aqibətidir. Ancaq bu nöqtə hələ son deyil – hər bir yeni başlanğıc bütün pislikləri arxa plana çəkir, hər bir dəhşətli əməl bütün yaxşı işlərin üstündən xətt çəkir. Cənnətdən gələn adamın akademiki öldürməsi əslində insanların axirət haqqında xəyallarına qəsd edilməsidir. İnsanın gələcəklə, axirətlə bağlı hər bir işıqlı xəyalı ümumi təyinatlı materialdır, bir zamanlar gözəl olanlar vaxt gəldikdə çirkinlikləri yaradan mənbəyə çevrilir. Beləcə ölüb-dirilən dünya həmişə kiminsə qolları üstündədir. Həyatın bu dramatizm içində təsviri, özü də təsvirin real, canlı xarakterdə olması fikrimizcə, nasirin böyük uğurudur.
Mətn bütün nöqtələri ilə alt qatlara işarə edir, məqamı yetişəndə bu işarələr sıxlaşır, bir nöqtəyə cəmlənib ətrafı bütün künc-bucağı ilə göstərir. Səthdən aşağı endikdə lallığın, susqunluğun dərəcəsi çoxalır, birinci mərtəbədə dil boğaza qoymayan insanlar aşağılara endikcə susmaqla danışmağa üstünlük verirlər. Belə olduqda, məsələn orta əsrlərdə yazılan ən qənirsiz şeirlərin alt qatındakı əsl mətləbləri görə bilərsən. Anlaya bilrisən ki, ölüb getmiş, bizdən qopmuş insanlar haqqında nə isə bilmək imkanımız onlar bu dünyanı tərk etdikdə tükənir, onlar isə bizim haqqımızda hər şeyi bilirlər, “yazılan” mətn məhz bu şəkildə davam edir, ancaq o, görmək istəyən adamın gözünə görünür. İnsanın belə bir məna qatına yetişməsi onun həyatını, bütün ömrünü dəyişə bilər. Roman mətnində bu ideya necə deyərlər altdan-altdan şərh edilir, yeridilir, hər bir hadisə kəsiyində ona müvafiq biçimdə təqdim edilir.
XX əsrin ortalarında xüsusən də Coys və Folkner kimi dühaların yazdıqları mətnlər niyə bu qədər ziddiyyətlə qarşılanırdı, təkcə ona görə yox ki, bu mətnlərdə ənənəvi poetikaya qarşı bir cəbhə açılmışdı, daha çox ona görə ki, bu mətnlərdə sözün mövqeyi, yeri, funksiyası dəyişirdi, – söz daha çox olanla, olmayanın, olayla xəyalın sərhəd zonasında yerləşirdi və bu sərhəd situasiyası ağlagəlməz dinamika doğururdu, yəni deyək ki, Allaha dua etməklə yox, bəlkə, bütün səs və hənirləri kəsməklə, danışmadan, sözsüz-sovsuz yetişmək olar? Əməl varsa, niyyət varsa, Allahla bəndə arasında heç bir yalvarışa ehtiyac yoxdur. Dua yalvarış deyil, özünüifadə, etiraf məqamıdır... Amma qarşıda dünya adlanan keçilməz bir sədd var, günah işlətmək qorxusu, yaxud ağappaq kağız kimi yazılmamaq fürsəti var. Dünyaya necə baxsan o şəkildə görünəcək, bir ləhzə görünməyən nəsnənin bu qədər sonsuz bucaq altından görünməsi bəlkə fiksiyadır, bəlkə doğrudan da “insan Allahın yuxusudur?”. Mətnə üzvi şəkildə daxil olan digər mətnlər izahedici, şərh mövqeyindən başqa, həm də “roman içində romandır”, əhvalatların bir-birindən doğması, qırxıncı qapı, bu qapıya yetişəndə yeni tilsimlərin yaranması, fikrimizcə, təqdim edilən mətnin poetik özəlliyi bütün bu mətnlərin və əhvalatların, onların aşılamaq istədiyi mənaların kəsişmə yerindədir. “Min bir gecə” hekayəsinə müraciət əxlaqi-didaktik, fəlsəfi yozumdan başqa həm də struktur, daxili plan məqamıdır: bu mətn gecə ilə gündüzü dəqiq göstərməyə hesablanıb.
Romandakı bütün vaqeələrin içindən “hədislərin ən yaxşı bilicisi” obrazı boylanır. Bu gah Əbu-Həssan-əl-Ziyadı, gah da müəllifin özü (müəllif obrazı) olur. Bu nə deməkdir? Möminlərin hökmdarı Məmun iki dəfə peyğəmbəri yuxuda gördükdən sonra qorxusundan yata bilmir. Adam – Əl-Ziyadi öz ayağı ilə gəlir. Hədis zamanında yuxu reallıqdan daha gerçəkdir, yaxud daha gerçək ola bilərdi. Müəllif zamanında danışılan hədis aşkarlayıcı rol oynayır. Bütün mətn boyu izlənildikdə bu hədisin tərs üzü gerçəkləşir – ölmədən cənnətə düşmək istəyən və düşən cavanın olduğu bağça digər “tarixi hədislərdəki” Həsən Səbbahın “terror bağçasına” bənzəyir. Dünyada əslində yaxşı və pis adam... yoxdu. Abdullanın aparıldığı yerdə (...) iki detal maraq doğurur: divarda uzaqlaşdıqca oyuğa çevrilən göz şəkli (insan) və qapıdan çox qapı yerinə bənzəyən oyuq....
– Çay aralanıb Musa peyğəmbərə yol verirdi. Həzrəti-İsa suyun üzərində gəzirdi, səninsə su dizindən yuxarı qalxmır.
– Yox, bu məndən asılı deyil. – Əmmaməli arxaya baxmadan dedi, – məqamı tutmuşuq, bu vaxtlar bizim adaya gələn yol açıq olur, yoxsa bura dənizin ən dərin yeridi...
Mətndə “yuxu” sözündən diksinirlər.
– Qonaqpərvərlik yalançı etiketdi, kim nə deyir desin, toxluqdan adamın başı necə deyim – münasib sözlər axtardı, – yuxulu işləyir – tapıntısına sevindi.
Sol yanağı xallı “yuxu” sözünü eşidib gözlərinin ikisini də açdı, ətrafa boylandı, Abdullaya baxıb:
– Tələsmə, dedi, – süfrə başında hər şeyi biləcəksən.
... Biz adı çəkilən roman haqqında ilkin qeydlərimizi burda bitirməklə, onun maraqla oxunacağına və tezliklə müzakirə predmetinə çevriləcəyinə inandığımızı bildirmək istərdik.

“525-ci qəzet”, 3 sentyabr 2011-ci il

Davamı

OĞRU

Bilmirəm ayın neçəsiydi, həftənin hansı günüydü, bazar günüydü bəlkə? Həmin günü yadıma salmağa çalışanda həqiqətən əzab çəkirəm, beynim uğuldayır, əsəbləşirəm öz-özümə. Huşsuz olduğuma görə danlayıram özümü. Heç nə mənə kömək eləmir. Təklikdə bütün qüvvəmi toplayıb, fikrimi çəmləşdirib nə vaxtsa yaşadığım bir günü yadıma salmağa cəhd göstərirəm. Anlayıram ki, hər şeyi xatırlamayınca rahat ola bilməyəcəm. Mənə ömrümün bir gününü tamamilə yada salmaq lazımdı. Olduğu kimi! Əminəm ki, həmin günü uzaqbaşı bir il əvvəl yaşamışam. Bir ildən çox ola bilməz. Lap dəqiqdi bu, çünki uzun illərin əhvalatı olsaydı - əgər buna əhvalat demək mümkündürsə - indiyədək əziyyət çəkməzdim.

Heç vaxt yaddaşımdan şikayət eləməmişəm. Mənim yaddaşım çoxlarını heyran qoyar. Lakin özünüz düşünün, neçə ay əvvəl yaşadığın günü yada salmaq o qədər da asan məsələ deyil. Ona görə ki, həmin gün bəlkə də adi gunlərdən biri olub. Nəzərə alsaq ki, günlərim bir-birinə bənzəyir, deməli, səhər və axşam baş vermiş hadisələri - başa vurduğum saatları desəm, daha düzgün olar - yada salmaq üçün o qədər də çətinə düşməli olmayacam. Səhər və axşamı qoyaq kənara. Fərz eləyək ki, günün bu hissəsi mənə məlumdu. Bəs günorta? Bax, əsas məsələ budu. Beynimin ağrısından yaxa qurtarmaq üçün həmin günortanı olduğu kimi xəyalımda canlandırmaqdan özgə çarəm yoxdu. Yoxsa, bələdəm özümə, vərdişimi də bilirəm, dərmanımı da, key kimi olacam. Yuxulu kimi gəzəcəm. Allah uzaq eləsin, küçələri keçəndə maşın-zad vurar adamı belə vəziyyətdə.
Nə isə... Əvvəlcə qeyri-müəyyən günün günortasında baş vermiş hadisələri quraq. Yada sala bilmədiyimiz xırdalıqların üstündən hələlik üstüörtülü keçək. Özülü qurandan sonra çatışmayan əyər-əskiyi düzəldərik. Deməli belə. Həmin gün günorta harda olmuşam? Bakının küçələrinin birində. Hansısa metro stansiyasının yaxınlığında. Bazar günü idimi? Hə, gərək ki. Boş-bekar küçədə dayanmışdımsa, deməli, bazar günüydü. Bəlkə hansısa bayram günüydü: mayın biri, yaxud noyabrın yeddisi. Yox, yox, noyabrın yeddisi ola bilməzdi. Yaxşı yadımdadı, hava isti idi, pençəksiz idim. Lap dəqiqi, qolsuz ağ köynəkdəydim. Bu o qədər də vacib deyil. Mətləbdən uzaqlaşıb fikrimi dağıtmamaq üçün fərz eləyirəm ki, bazar günüydü. Bazar günü, hansısa metro stansiyasının yaxınlığı... Aha… deyəsən, yaxınlıqda univermaq da vardı, ya univermaq yox, ərzaq mağazasıydı? Hər şeyi ardıçıl düzməyə cəhd göstərək. Günorta hansısa metro stansiyasının yaxınlığında, hansısa univermağın - ya ərzaq mağazasının - qabağında dayanmışdım. Küçədə ağ xalatlı cavan bir kişi mer-meyvə, bir də yemiş satırdı. Özü də birtəhər yemişdi; uzunsovdu, rəngi qırmızıya çalırdı. Düzünü desəm, ilk dəfəydi bu cür yemiş görürdüm. Növbə olmasa da, alan az deyildi.
Mən cavan kişinin budkasının arxasında dayanmışdım. Niyə? Elə-belə, lap sadəcə, hava istiydi, günəşdən gizlənirdim. Yaxşı, istirahət günü idisə, hava istiydisə, o iyi-qoxu baş gicəlləndirən min ildən qalma meyvələrin, ürəkbulandıran, qıcqırmış pomidorun yanını nə səbəbə kəsdirib durmuşdum? Başıma yer qəhət idi? Bazar deyildi ki, mer-meyvə ağız sulandıraydı. Çamaat elə yerdə bazarlıq eləyincə ödü ağzına gəlir, aldığını saf-çürük edib yarısını çölə tullayandan, qalan yarısını isti su ilə əməlli-başlı yuyub qurtarandan sonra rahat olur. Bəs sənə nə olmuşdu, nə ölümün vardı o iy-qoxun içində? Düşmənsən özünə? Hə, buna cavab verməkdə acizəm. Gərək ki, kimisə gözləyirdim, kiminləsə görüşməliydim. Kiminlə? Qısası, yadımdan çıxıb. Hələlik bunun üçün başımı ağrıtmayım. Ardını düşünək. Qapayıram gözlərimi...
Budkanın arxasında iki oğlan yemiş yeyirdi. Yamanca tərifləyirdilər. Yəqin ki, institut tələbələri idi, ya nəydisə, şəhər adamı deyildilər. Bunu danışıqlarından hiss elədim. Onlar mənə bir dilim yemiş uzatdılar. Almadım. Qabaq tərəfə keçdim ki, qoy rahatça işlərini görsünlər.
Bu dəm pomidor alan bir qarı deyindi:
-Qiymətdə aldadırsan, çəkidən kəsirsən, malın da yaman gündə. Vallah, bazardan almaq bundan sərfəlidi, - qarı zənbili götürdü və pulu satıcıya uzatdı.
Kişi pulu xalatın çibinə qoyub dedi:
-Sizə nə var ki! Siz ancaq bizi görürsüz, dəlləkləri, bir də taksi şoferlərini. Bizim sizdən aldığımız qəpiyi milyon bilirsiz. Başqaları nə oyun çıxarır, susursuz. Bizdən şikayət eləyirsiz. Ay yazıqlar, xəbəriniz yoxdu ki, yanına şikayətə getdiyiniz adamlar soyur dərinizi, yuxudasız hələ. Bizə oğru deyirsiz, onlara baş əyirsiz, qarı uzaqlaşandan sonra kişi deyəsən şeirfason bir kəlam işlətdi. - Qarğalar anbarları taladılar, uddular, bir buğda aparanda qarışqanı tutdular. -Buna bənzər misraydı yanılmıramsa.
Əgər başqaları ilə danışığını eşitməsəydim, inanmazdım ki, yaşı qırxdan çox olmayan bu xalatı kirli kişi həqiqətən satıcıdı. Ancaq kişi alıcıları yola saldıqca anladım ki, o, necə deyərlər, sənətinin ustasıdı. Kiminlə nə danışdığını gözəl bilir. Lazım gəldikdə səsini qaldırır, hərdən mədəni söyüş də söyür. Yeri düşəndə quzuya dönür, yazıqlaşır.
Budkanın böyründə, asfaltın üstündə dilənçi oturmuşdu. Məəttəl qalmışdım, necə otururdu yaşlı qadın günün altında? Qadının yanında oğlan uşağı oturub kürəyini budkaya söykəmişdi. Oğlanın on-on iki yaşı olardı, sağ qıçı dizdən yuxarı kəsilmişdi. Yəqin ki, qohum idilər, amma qətiyyən oxşarlıqları yox idi. Sakit, səssiz-səmirsiz oturmuşdular. Şəhərdə az qala tinbaşı rast gəldiyim dilənçilər kimi ucadan zəngulə vurub Allahın, peyğəmbərlərin adını çəkmirdilər. Sadəcə, qadın da, uşaq da yerdə oturub sağ əlini açmışdı. Qadının da, uşağın da üst-başından çirk axırdı. Allah bilir, neçə vaxtdı üz-gözlərinə su dəymirdn. Mənim qadından çox uşağa yazığım gəlirdi. Əlimi cibimə atdım. Bircə manat pulum var idi. Heyif!.. Həmişə dilənçiyə vermək üçün çibimdə xırda pul gəzdirərəm. Amma indi... Hər dilənçiyə bir manat versəm, çox keçməz özüm oturaram qıçıkəsik uşağın yanında. Ömrümdə birinci kərə pul vermədiyimə görə təəssüfləndim. Bir də fikirləşdim ki, görəsən, yemiş yeyən oğlanlar mənə təklif elədikləri dilimi iki addımlıqlarında oturan uşağa niyə vermədilər?
Yanımda ağ "QAZ-24" dayandı. Maşından yekəğarın kişi və göylənib-qızarmış cavan qadın düşdü. Kişi əlindəki açarla maşının qapısını bağlayıb qadına yanaşdı. Qadın onun qoluna girib sir-sifətini turşuda-turşuda dedi:
- Fu, nə pis iy gəlir. Görəsən, camaat bu zir-zibili neçə yeyir?
Kişinin nə cavab verdiyini eşitmədim, onların ardınca baxdım. Arxadan qol-qola girmiş müqəvvaya bənzəyirdilər. Ətrafa baxmadan, başlarını dik tutub yeriyirdilər və mənə elə gəldi Ki, əgər yollarının üstündə dilənçi otursa, ayaq altda qalar.
Birdən-birə kədərləndim, hər şeyə, hamıya yazığım gəldi. Mənə elə gəldi ki, hamı qəm-qüssə içərisindədir. Həyatda xoşbəxt adam yoxdu. Satıçı kişi də bədbəxtdi, yemiş yeyən oğlanlar da, burdan burnunu tuta-tuta keçən kişiylə göylənib-qızarmış qadın da. Bəs dilənçi qadınla uşaq? Nə deyim? Hamıya elə gəlir, ki, onlar bədbəxtlərin bədbəxtidir və bu, çaşdırır məni. Çox vaxt hamının xoşbəxt bildiyi adamı yaxından tanıyandan, sonra ona yazığın gəlir. Bəlkə burda da ilk görünüş aldadıçıdı?
Budur, uşaq oturub. Qoltuq ağaclarını yerə qoyub. Yayın istisində pencək geyinib. Köhnə pencək yırtıq-söküklə doludur. Uşaq çox cılızdı, arıqdı.
Hay-küy qalxmasaydı, xəyaldan ayrıla bilməyəcəkdim və Allah bilir, daha nələr fikirləşəcəkdim. Uşaq ayağa qalxıb, yemişlərdən birini götürüb metro staisiyasına tərəf qaçırdı, Bəli, bəli qaçırdı. Qoltuq ağaclarını yerə vura-vura, quçağında uzunsov yemiş, elə iti gedirdi ki, buna qaçmaq demək olardı. Satıçı kişi, onu qovurdu. Uşaq tez-tez arxaya baxırdı və mən nəfəsimi də çəkmədən düşünürdüm ki, o, indicə yıxılaçaq. "İlahi, ona kömək eləmək lazımdı. Satıcını saxlamaq lazımdı" - deyirdim ürəyimdə, amma sanki ayaqlarım yerə yapışmışdı. Tərpənmək nədi, heç qımıldanmırdım, cəhd göstərmirdim addım atmağa. Elə bil kimsə məni ovsunlayıb dayanmaq əmri vermişdi.
Uşaq qaçırdı.
Satıçı onu qovurdu.
Camaat tamaşa eləyirdi. Nə uşağı tutan vardı, nə də satıcının qabağını kəsən.
Mən uşağın üzünü geriyə baxanda görürdüm. Qorxu da vardı onun çöhrəsində, amma ən təəccüblüsü bu idi ki, qorxu ilə yanaşı təbəssüm də. Əvvəlki dalğınlıq yoxa çıxmışdı, sifətindəki dalğınlığı şıltaq təbəssüm əvəz eləmişdi. Uşaq təbəssümü. Ən qəribəsi də bu idi ki, onun gözləri gülürdü, elə bil təqib olunan adam deyildi, yaşıdları ilə oyun oynayırdı. Lakin onun gözlərindəki təbəssüm adamı dəhşətə gətirirdi. Mən bu vaxta qədər öz-özümə sual verirəm: "Görəsən, uşaq nəyə gülürdü?".
Dilənçi qadın ayağa qalxmışdı, ancaq yerindən tərpənmirdi. Deyəsən, o da mənim kimi gördüklərinə inanmırdı, quruyub qalmışdı. Döyükürdü, ətrafdakı adamlara baxırdı, dillənmirdi. Axır ki, satıçı uşağı tutdu. Yemişi uşaqdan aldı, uşağın başına bir qapaz ilişdirdi. Düzdü, yekə əllərinə görə çox yavaş vurdu qapazı və yemişi qoltuğuna vurub şəstlə budkasına tərəf addımladı. Kişi budkasına girib yemişi iri yeşiyin içinə, o biri yemişlərin arasına qoydu və burnunun altında danışa-danışa yerə tüpürdü:
- Zaraza zamanadı. Küçələr oğruynan doludu. Güllələmək lazımdı hamısını.
Yəqin ki, kişi mənə boşaldırdı ürəyini, çünki yaxında heç kəs yox idi. İndi həmən anı düşünəndə mat qalıram özümə. Sakitliyimə, soyuqqanlılığıma. Necə oldu ki, mən onun yaxasından yapışıb üzünə tüpürmədim, necə oldu ki, ağına-bozuna baxmayıb onu doyunca əzişdirmədim? Lakin noolsun? Elə bil ki, onu doyunca əzişdirib ağzının-burnunun qanını bir-birinə qatmışam, üzünə tüpürmüşəm. Nə mənası?
Necə bacardımsa, eləcə də yadıma saldım həmin hadisəni. İndi aydınlaşdırmaq lazımdı görək bu əhvalat harda baş verib. Hansı metro stansiyasının yaxınlığında, hansı univermağın, ya ərzaq mağazasının qabağında və hansı küçədə. Ümumiyyətlə, harda? Bunu nəyin bahasına olursa-olsun dəqiqləşdirməliyəm. Soruşursunuz nəyimə lazımdı? Doğrudanmı özünüz anlamırsınız? Yox, yox, satıcı ilə hesabı çürütmək nəyimə gərək? Bazardan uşaq üçün yemiş alacam.

1989

Davamı

«MƏN ƏDƏBİ MÜHİTDƏ VARAM, AMMA İNTRİQALARDA YOXAM»

«İNDİ ƏDƏBİYYATDAN BAŞI ÇIXMAYANLAR TƏNQİDLƏ MƏŞĞUL OLUR»

Müsahibimiz istedadlı yazıçı, bir çox nəsr kitablarının müəllifi, «Azərbaycan» jurnalının əməkdaşı MÜBARİZ CƏFƏRLİdir.Onu əsl qiymətini almayanlar sırasına da qatmaq olar. Bir balaca özü təvazökardır, bir balaca da ədəbi tənqid onu gözdən qaçırıb. Elə buna görə də biz Mübarizə yarızarafatla «nəsrimizin radar tutmayan təyyarələrindən biri» kimi müraciət etdik.

- «Ədəbi tale» deyilən bir anlayış var. Necə baxırsan buna?
- Nə bilim, vallah. Birinki gətirir, birinki yox.
- Sən bəxti gətirənlərdənsən?
- Ümumiyyətlə, yazı-pozu adamının bəxti onda gətirməyib ki, o, yazı-pozu ilə məşğul olur.

- Niyə sənə elə gəlir ki, ədəbiyyatda olmaq, tutaq ki, şair doğulmaq bəxti gətirməməkdir?
- Burda faciə yoxdu. Sadəcə, bu yükü çəkməyin özü ağırdır. Bir var ki, öz dərdini çəkəsən, öz problemini həll edəsən – pulun yoxdu, gedib qazanasan. Bir də var ki, pulu qazanasan, bu da sənə rahatlıq gətirməyə. Yəni ki, daima nəsə axtarırsan, adama elə gəlir ki, nəsə çatmır…
- Çox yazırsan. Bu qədər məhsuldarlığa vaxt hardandı?
- Mən şair olsaydım, yəqin ki, az yazardım. Çünki şeiri çox yazmağın özü şairlik əlaməti deyil. Amma nəsrdə belədir ki, özünü çox yazmağa gərək öyrədəsən.
- Onda nəsr vərdişdir?
- Nə bilim, nəsrə vərdiş demək olarmı? Ola bilər ki, sən çox yazasan, az çap olunasan, o heç. Amma nəsri az yazanda, 3-4 ildən sonra bir cümlə yazmağa da çətinlik çəkirsən.
- Sənin istedadın var. İndi ciddi ədəbiyyatla məşğul olursan. İstedadı olan adamlar bazar ədəbiyyatı da yarada bilərlər. Bəs sən niyə pul gətirən nəsr yazmırsan?
- Mən deyə bilmərəm ki, mən nə istəsəm, onu yarada bilərəm. İstəyərəm ki, bazar ədəbiyyatı yaradım, amma alınmır…
- Deyirlər ki, yaxşı şeir ən yaxşı nəsrdən də yaxşıdır. Düz deyirlər?
- Düzdür. Nəsr yazmaq çox çətindi. Siz özünüz də bilirsiniz ki, bu, fəhləlikdi. Mən indiyə qədər şeir yazmamışam, amma bunu çox istəmişəm. Yaxşı şeir yazmaq mənim arzum olub.
- Niyə yazmırsan?
- Mənim az-çox şeirdən başım çıxır. Bilirəm ki, nə qədər yazsam da, Nazim Hikmət ola bilmərəm…
- Bayaq bəxti gətirməkdən danışdıq. Deyəsən, sənin bəxtin bir məsələdə – sponsor məsələsində həmişə gətirib. Yəni kitabların həmişə çap olunub.
- Düzdür, kitablarım çap olunub. Amma bu da məsələni həll etmir. Elə bil ki, hər şey olanda da mən nəsə axtarıram, elə bil nəsə çatışmır. Elə yazılarımın özündə də. Dəhşət burasındadır ki, oturub tər tökürsən, kitab yazırsan. Amma kitab çıxandan sonra deyirsən ki, gərək filan yerini dəyişərdim. Onda artıq əlin heç yerə çatmır…
- Ədəbi mühitdə görünmürsən, niyə?
- Əslində mən ədəbi mühitdə varam, amma intriqalarda yoxam. Mənim ədəbi mühitdə işim yazı yazmaqdı.
- Ədəbi mühitdə intriqasız yer var ki?
- Bilirsən, o mənlik deyil. Mən harada yaşamışamsa, heç qonşuların da adını yaxşı bilməmişəm. Mən həmişə mənə mane olan şeylərdən qaçmışam ki, bu vaxtımı işə həsr edim.
- Mübariz, elə əsərin varmı ki, dünya səviyyəsinə çıxarılsın?
- Dünya səviyyəsi deyilən məfhumun özü də bir az şərtidir.
- Ümumiyyətlə, ədəbiyyatda dünya standartı var?
- Xeyr. Ədəbiyyatda müxtəlif zövqlər var, bir-birini qəbul edən, eləməyən cərəyanlar var. O ki qaldı dünyaya çıxmaq məsələsinə, əgər bizim yiyəmiz olsaydı, ad çəkmək istəmirəm, onların əsəri kiminsə əsərindən geri qalmır. Elə əsərlərimiz var, şeir də var, nəsr də…
- Tənqid səndən yazmır, deyəsən?
- Yox. Tənqid ona görə yazılmır ki, mən çox yazıram. Bu mənə belə gəlir. Məni araşdırmaq üçün zəhmət lazımdı. Mənim yazdığım, əstəğfürullah, Quran ayəsi deyil ki. İçində yaxşı da var, pis də. Özüm hamıdan yaxşı bilirəm. Düzdür, bir-iki dəfə cəhd göstərdilər mənim haqqımda yazmağa, amma alınmadı. Onlar da yəqin küsəyəndilər, çünki bir-ikisinə dedim ki, get özünlə məşğul ol. İndi ədəbiyyatdan başı çıxmayanlar tənqidlə məşğul olur.
- İndi şairlər də ədəbiyyatşünaslıqla məşğul olurlar.
- Ciddi şairlər, ciddi yazıçılar heç vaxt tənqidlə məşğul olmurlar. Yəni şeirdə, nəsrdə fiaskoya uğrayanlar dönüb tənqidçi olur.
- Ümumiyyətlə, Azərbaycanda tənqidçi varmı?
- Yox, ciddi tənqidlə məşğul olan yoxdu.


«Ruh» qəzeti, 2003







Davamı

AĞIR SƏFƏR

Atam öləndə bibim qırx gün bizdə qaldı ki, fikrim dağılsın. O vaxt bibimin qalmağı məni az-çox ovundurdu. Gözümə yuxu getməyəndə baş-başa verib sübhəcən dərdləşərdik. Özümü yalqız, kimsəsiz, köməksiz hesab elədiyimdən bibimin söhbətləri mənə şirin gəlirdı. Bir axşam bibim yenə namazını qılıb qurtaranacan mən bir siqaret çəkdim. Stulda qurcalanıb yuxarıdan aşağı bibimə baxdım. Qarı da gözlərini üzümə dikdi. Nə isə demək istədiyimi anlamışdı. Allah şeytana lənət eləsin, bibimi çaş-baş salmaq fikrinə düşmüşdüm. Özü də din-iman məsələsində...
— Ay bibi, görəsən o dünya var?
Qarı qətiyyətlə başını elə tərpətdi ki, guya o dünyaya metro çəkmişdilər, bibim də o metro ilə neçə kərə o baş-bu başa gedib qayıtmışdı:
— Həlbət ki, var!..
— Hardan bilirsən?

Bibim karıxıb deməyə söz tapmamalıydı. Həqiqətən, başım xarabdı mənim! Qarını çətinə salmaq nəyimə gərəkdi? Bu sayaq suallarla təkcə bibimi yox, kimi desən çaşdımıaq mümkündü, "toyuq əvvəl olub, yoxsa yumurta?" — orta məktəb illərində ən çox baş sındırdığımız məsələydi. Amma bibim nə orta məktəb şagırdiydi, nə də hər qaranlıqdan qorxub geri çəkiləndi. Qarının xırda gözlərinin iriləşib işıldamağından özümü yığışdırdım. Səsiqarışıq bütün sir-sifətini heyrət bürümüşdü.
— Nə danışırsan, bala, Quran yalan deyəcək?..
Susdum. Araya sakitlik çökdü. Pərtliyimi gizlədib bibimin könlünü almaq üçün ağ bayrağı qaldırdım:
— Ay bibi, ölümdən qorxursan?
Cavab aydın idi, o dünyäya sidq-ürəklə inanan ölümdən zərrəcə qorxmamalıydı.
— Hə, ay bala, - bibimsə köksünü ötürdü. — Ölüm ağır səfərdi...

***
Doqquz il sonra yenə dilxor-dilxor kəndə qayıdırdım. Gecə zəngi bir yox, birdən-birə iki bəd xəbərlə yuxuma haram qatmışdi:
— Əmin ölüb, bibin də can üstədi...
Səs tanış gəlirdi, intəhası, bilmədım zəng eləyən kimdi. O yazıq da yəqin özünü itirdiyindən, xoş-beşsiz, hal-əhvalsız sözünü deyib dəstəyi qoymuşdu yerə.
Əmimin yasında gözüm bibimi axtarırdı. Elə bil yumşaq yerimə tikan batmışdı. Ölən ölüb gedib. Əsas üzü bəridə olandı. Di gəl, heç kəs bıbimdən danışmırdı, bibim yada düşmürdü, baş qarışmışdı.
Bibim oğlundan soruşdum:
— Bibim necədi?
Bibim oğlu lap qaşqabağını salladı, üz-gozündən zəhrimar yağırdı:
— Indi babatdı.
— Nədi ki xəstəliyi?
— Əmin öləndə qorxub...
— Hardadı?
— Sizdə...
Atam öləndən bibim kənddəki evimizdə qalırdı ki, həyət-bacadan göz olsun.
— Sən zəng vurmuşdun axşam mənə?
— Hə... — bıbim oğlu başını tərpətdi. — Arvada başımız qarışdı, sənə əmin öləndən dörd gün sonra xəbər verdik. Yaddan çıxmışdın, — yox, bibim oğlunun deyib-gülməklə arası sərindi, gülümsünmək istəyəndə də uzunsov stfəti əyilib bədheybət hala düşürdü. Yasda ağır oturub, batman gəlmək lazımdı. Yaşa dolduqca itirdiklərim məni yandırsa da, get-gedə daha yüngül keçirirdim ölüm-itimi. Mən öləndə də istəmirəm kimsə vay-şivən qoparıb haray-həşır salsın... Hər halda, yasda ölüdən çox diridən danışmaq yaxşı düşməzdi. Əmim oğlu da bizə yaxınlaşmışdı. Söhbətin sonluğunu da qulağı almışdı, deyəsən.
— Əzrayılın yadından çıxasan... — dedi əmim oğlu.
Çar-naçar gülümsünüb mızıldadım:
— Olur elə şeylər...
Camaat qəbir üstünə gedəndə qalxıb Kürün qırağı ilə pay-piyada evimizə sarı yönəldim. Maşını çadırın yanında qoydum ki, elə bilsinlər yaxındayam. Yayın oğlan çağında Kürün qırağındakı bəndin üstü ilə gəzişməyin ayrı ləzzəti var. Sıx yulğunluğun qarışıq mənzərəsi, çayın üzü Xəzərə axması, sərin mehin adamın vücuduna sığal çəkməsi tərkidünyalıq eşqi yaradır. Bir anlığa heç kəslə kəlmə kəsmək istəmirsən. Kəndin içi ilə getsəydim, indi neçə adamla qarşılaşacaqdım. Buralardasa təkəm-seyrək yeniyetmələr çaya qarmaq atıb səbrlə gözləyirdilər. O taydasa, heç balıqçı da yoxdu, o taydakılar üzürdülər, oynaşırdılar, fit çalıb hay-haray qoparırdılar. O taydakı hay-küy, bu taydakıların eyninə gəlmirdi, sanki balıq tutmaq istəyənlər əmimin ölüm xəbərini eşidib kədərlənmişdilər.
"Əzrayılın yadından çıxasan"... Əzrayıl özbaşınadı ki, kimisə yaddan çıxara? Həyət qapısını itələyib tanımadığım yerə gedirəmmiş kimi, ürkək-ürkək içəri girdim. Sağ olsun bibimi, həyət səliqə-sahmanlıydı. Gözümü açandan dimdik, qədd-qamətli gördüyüm şam ağacının budaqları yüngulcə titrədi. Yox, bu bəzəmə-filan deyildi, məni bu şam ağacıyla çox məsələlər məhrəmləşdirmişdi. Nişanlımı da ilk dəfə burda, bu ağacın altında öpmüşdüm. Barsız, meyvəsiz ağaclar mənə daha doğma idi, çünki onlar daha dərin işlərdən ötrü yaradılmışdı. Dayaz, dərin nə fərqi, can üstədi deyilən bibim oturmuşdu artırmada, yuxarıdan aşağı mənə baxırdı. Şükür Allaha, salamatlıqdı! Ancaq deyəsən, yeriməyə heyi qalmamışdı, yoxsa ayağa durub aşağıda mənnən görüşərdi. Qalxıb arvadın üzündən öpdüm. Dairəvi stolun yanındakı kətildə əyləşdim.
— Nolub, ay bibi?
— Heç nə, ölürəm, bayıra çıxdım ki, mənə hava dəysin.
— Kim baxır sənə?
— Heç kim. Mənə nolub ki?
— Əstəğfürüllah, gah deyirsən ölürəm, gah deyirsən sağlamam...
— Yox, vədə yaxınlaşır, amma yenə şükür, yatağa-zada düşməmişəm.
— Bibioğlu deyir qorxmusan...
Qarı qaxaca dönmüş əlini yellədi:
— Ey... Onun nə vecinə... O, elə mənim ölməyimi istəyir...
Omrümdə birinci dəfəydi ki, bibimdən qeybət eşidirdim.
— Boş ver görək. Kim qorxudub səni, ay bibi?
— Əmin canını tapşıranda üşəndim. Əlimi elə sıxdı ki, ruhu bədənindən
çıxanda... — sağ əlini gözünün qabağında oynadıb səsini yavaşıtdı. — Aparacaq
məni...
— Həşdadı ötmüsən, nədən qorxursan? Əzrayıl özü sənnən qorxur.
— Mən ölümdən yox, ordakı sorğu-sualdan qorxuram.
— Sən Allah adamısan, nə günahın var ki?
— Hamımızın günahı bəs deyincədi...
Yox, bu arvadın könlünü almaq çətindi. Bilmirdim söhbəti necə dəyişim. Yaxşı ki, özü köməyimə gəldi:
— Sən nə təhərsən?
— Pis deyiləm.
— Şəhərdə nə var, nə yox?
— Şəhərdi də, camaat bir-birini aldada-aldada başını girləyir.
Üzümə baxdı:
— Tək yaşayırsan?
Başımı tərpətdim:
— Hə.
— Gərək nişanlını maşın vurandan sonra sən evləneydin...
— ...
— Ata-anan yəqin orda nigarandı sənnən...
— ...
— Nə vaxt gedəcəksən?
— Elə bu axşam...
— Düz eləyirsən, işinnən qalma...
Qarı adamayovuşmaz olmuşdu. Elə bil özgəsi ilə üzbəüz əyləşmişdim.
— Day mən gedim...
— Bağışla ki, ötürə bilmirəm səni. Heyim qalmayıb, — yerində qurcalandı,
yəqin canı ağrıyırdı.
— Durma, durma, — qalxıb ehmalca arıq çiyinlərindən tutdum. — Mən bir də yas yerinə dəyim, sonra yolçu yolda gərək...
- Yaxşı yol, bala... — yalnız indi sezdim ki, kirpikləri nəmlənib... Yavaş-yavaş pilləkəni enib həyətə düşdüm.
Deyirlər, doğulduğu yer adamı çəkir, bəs niyə mən həyətimizdən tez-tələsik uzaqlaşmaq istəyirdim? Gün batırdı. Əslində təcili bir işim də yoxdu. Yas yerinə qayıtmaq bəhanəydi. Bibimdən yaxa qurtarmaq istəyirdim. Söhbətimiz tutmadı. Səbəbini anlamırdım, o, dəyişmişdi, ya mən. Elə bilirdim həyəldən çıxıb sinədolusu nəfəs alacam, yungülləşəcəm, rahatlanacam. Çünki boğazma nəsə tıxanıb qalmışdı. İlahi, həyət qapımızın önündəki bu iri şam ağacı hardan peyda oldu? Bu ağac mən həyətə girib-çıxanacan əkilib yekələ bilməzdı axı... Demə, darvazaya gedən cığırdan sola burulmuşam və gedib dayanmışam həyətimizdəki şam ağacının qabağında... Adi ağacdı. Düz mənim boyuma qədər gövdəsı çılın-çılpaqdı, yuxarıdakı budaqlarısa sımsıxdı, sanki aşağıdakı "keçəlliyinin" əvəzini çıxırdı. Atam deyərdi ki, aylı-ulduzlu gecədə ürəyinə yaxın ağacın altında hərəkətsiz dayanıb gözlərini yumsan, qulağına musiqi sədası gələcək. O musiqi uzaqlardan gəlsə də, apaydın eşidiləcək. Bu, ruhun musıqisidi. Hər kəs öz ruhuna uyğun musiqi eşitməlidi... "Əgər eşitməsə?” "Eşitməsə, deməli, ruhu ölüb?.."
O musiqini eşitmək üçün bir həftə gecələr nəfəsimi qısıb gözlərimi yumaraq narahatlıqla, nigaran-nigaran gözlədim. Bəs necə? Söhbət ruhumun musiqisindən gedirdi. Bəlkə mənim ruhum ölü idi? Bir həftə sonra lap uzaqlardan qulağıma musiqi sədası gəldi. Səs get-gedə yaxınlaşırdı. Simli alət olduğu şübhəsizdi. Tar deyildi, heç saza da oxşamırdı. Səkkizinci gecə simli alətin səsini tanıdım. Udun həzin, ritmik, ahəngdar nəğməsi bütün varlığıma elə hakim kəsilmişdi ki, elə bilırdim ayaqlarım yerdən üzülür, havaya qalxıram, bir azdan başım buludlara dəyəcəkdi. Xudaya, demə, insan da quş kimi uça bilərmiş. Demə, ağaclar, ələlxüsus, barsız ağaclar insanla yaradan arasmda bəIədçilər, vasitəçilərmiş. Meyvə ağacları yox, barsızlar, meyvəsizlər... Meyvə ağaclarının ayağına daha çox günah yazılıb...
Adəmlə Həvva yasaqlanmış meyvədən dadmaqla təkcə özləri günaha batmadılar, ağacı da suç yiyəsi elədilər. Xəbər vermədi Allaha Adəmlə Həvvanın əməlini ağac. Tanrı suçluları cəzasız qoymadı, amma özünəbənzər yaratdığına az-çox mərhəmət göstərdi, ağacısa daha ağır şərtlər gözləyirdi; qiyamətəcən başı qaranlıq, bədənisə işıqlı dünyada yaşamalı idi. Beləliklə, ağac bu dünya ilə o dünya, Tanrı ilə insan arasında bələdçiyə, körpüyə çevrildi.
Günahı ucbatından həzrəti-İsa ilə bərabər – əslində İsa peyğəmbərdən əvvəl – çarmıxa çəkılən ağacın yeganə təsəllisi elə boynuna düşən vasitəçilik missiyası oldu. Bir də haçansa bağışlanmaq ümidi...
Külək qalxanda ağacın yarpaqları, budaqları əsər, yellənər, önümdəki şam ağacınınsa aşağısı, “keçəl" gövdəsi əməlli-başlı tərpənirdi, titrəyirdi. Hərçənd külək-zad qalxmamışdı, hava lal-mat idi.
Qəfil mənə elə gəldi ki, ağacın gövdəsi yellənib-yellənib dairəsindən çıxacaq və məni caynağına alacaq. Mən ağacın kökünə, gövdəsinə, budaqlarına, hətta yarpaqlarına hoparaq içinə daxil olacam, göz qırpımında ağac məni "yeyəcək". Gördüklərimə tamam-kamal inanmaq üçün gözlərimi yumub-açdım, açıb-yumdum... Ağac oynamağında idi. Ağac dairəvi oynayırdı, dairə get-gedə genişlənirdi. Bəlkə belə də olmalıydı. Ruhən yaxınlar, yaxınlar da yox, eynilər birləşməlidilər ki, kainatdakı tarazlıq dayanıqlı hala düşsün. Mən isə hələ ağac olmağa hazır deyildim. Çünki ağlıma gələnlərdən xoflanıb həyət qapısına sarı götürüldüm. Qapının ağzında ayağım nəyəsə ilişdi. Müvazinətimi güclə saxlayıb birtəhər küçəyə çıxdım. Dəmir darvazanın bala, balaca qapısı zərblə örtüldüyündən ətrafa uğultu düşdıı. Küçəyə çıxanda mənə elə gəldi ki, bir də heç vaxt bu evə, bu kəndə qayıtmayacam.
Ancaq on gündən sonra geri döndüm; bibim ağır səfərə yollanmışdı...

Davamı